انتخاب برگه

زرشک و نحوه پرورش آن

زرشک و نحوه پرورش آن

خراسان جنوبی با تولید ۹۸درصد زرشک کشور رتبه نخست را به خود اختصاص داده
اما هنوز هم یاقوت های سرخ کویر بی نشان بوده و پای استان در صادرات لنگ می زند.


زرشک

زرشك درختچه‌ای خاردار است كه بعضاً بصورت وحشی اما دانه‌دار در دامنه كوه‌های البرز و ساير نقاط كشور ديده شده است، زرشك كاشته شده قائنات كه بنام “ياقوت سرخ” مشهور است از نوع بی‌دانه است كه ارتفاع بوته آن 1.5 و گاهی به دو متر می‌رسد، برگ‌های آن بيضی شكل، دانه‌دار است كه اين برگ‌ها به صورت دسته‌ای در كنار تيغه‌ها می‌رويند، گل‌های زرد رنگ زيبای آن شامل شش كاسبرگ، شش گلبرگ و شش پرچم است كه در ارديبهشت و خرداد ظاهر می‌شود و چشم هر رهگذری را خيره می‌كند.

میوه‌ی زرشک قرمز رنگ، گوشتی، بیضی شکل و دارای طعمی ترش است.
اين گياه مقاوم به شوری و كم‌آبی است كه با آب و بافت خاك جنوب خراسان سازگاری خوبی دارد.

انتهای بهار و ابتدای تابستان، فصل شکوفه دادن بوته زرشک است. غنچه‌های آن زرد رنگ است که در فصل پاییز رنگ قرمز گیلاسی به خود می‌گیرند.
زرشک بومی مناطق معتدل و نیمه استوایی اروپا، آسیا، آفریقا، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی می‌باشند. کشور ایران بزرگ ترین تولیدکننده زرشک در دنیا می‌باشد که در این میان استان خراسان جنوبی با در اختیار داشتن نزدیک به 97 درصد از اراضی زیر کشت این محصول، تولید 95 درصد از زرشک دنیا را در اختیار دارد.
برگ، چوب، پوست اين گياه داراي بربرين است كه بسيار سمی است، مقدار اين آلكالوئيد در پوست گياه 1.7 ولي در چوب و برگ آن كمتر است، گل زرشك داراي آلكالوئيد ديگری بنام اوكسياكانتين و نوعی اسانس به مقدار بسيار جزئی است.

زرشك طبیعت سرد و خشك دارد و نسبتا قوی است، به همین دلیل افرادی كه مزاج سرد به خصوص سرد و خشك دارند نباید در مصرف آن زیاده‌روی كنند. مخصوصا در فصل‌های سرد مانند پاییز و زمستان.

انواع زرشک هایی که تا کنون در ایران دیده شده اند عبارتند از:

1- Berberis crataegina جنگلی است و به صورت وحشی در دامنه های جنوبی البرز (از فیروزکوه تا ارنگه و طالقان و میانه بین ارتفاع 1000 تا 2800 متر انتشار دارد.) می روید درختچه ای است به بلندی یک متر، درازای خار آن تا 3 سانتی متر هم می رسد.

2- B. integerrima بلندیش تا 3 متر هم می تواند برسد. بیشتر در شمال آذربایجان یعنی در اطراف خوی و قطور به صورت وحشی دیده می شود ولی در نواحی دیگر مثل منجیل تا زنجان اطراف کرج ( دره کرج، گچسر، ارنگه و شهر ستانک ،سیاه بیشه ، پل زنگوله) هم وجود دارد.

3- B . orientalis در جنوب خراسان در باغها به صورت اهلی و به منظور بهره برداری کشاورزی کاشته می شود.

4- B.vulgoris ارتفاعش می تواند تا 5/2 متر هم برسد و در شمال ایران و آذربایجان به صورت وحشی می روید.

نیازهای اکولوژیک:

زرشک بی دانه در مناطقی که ارتفاع آن از سطح دریا بیش از ۱۵۰۰ متر است بهتر پرورش می یابد.

لازم به ذکر است که زرشک بی دانه به عنوان یک محصول باغی به ایران و به ویژه جنوب خراسان محدود است، اما انواع دانه دار آن به صورت خودرو در بسیاری از نقاط دنیا پراکنده است. زرشک بی دانه نسبت به سرما مقاوم بوده و در نواحی کوهستانی با زمستان های سرد به خوبی رشد و نمو می کند. اما گرمای شدید تابستان در دشت های کم ارتفاع همراه با بادهای گرم، عامل محدودکننده است. دوره رویشی معمولاً ۲۳۵ ـ ۲۲۰ روز به طول می انجامد و از مرحله گل تا رسیدن میوه ها حدود ۱۶۰ روز طول می کشد. زرشک بی دانه برای تولید میوه کافی به یک محل آفتابی با جریان هوای خوب احتیاج دارد.

درختچه زرشک در برابر باد مقاومت خوبی داشته و از آن بهعنوان بادشکن نیز استفاده می شود اما وزش بادهای گرم به ویژه در هنگام گل دهی میزان تولید و کیفیت میوه آن را به شدت تحت تأثیر قرار می دهد. زرشک ها دارای نیازهای آبی متفاوتی هستند. نیاز آبی زرشک بی دانه نسبت به درختان یا درختچه های میوه مشابه پایین است. زرشک بی دانه به خاک های نسبتاً سبک لومی ـ شنی با زهکشی خوب نیازمند است البته در خاک های گچی و آهکی نیز به خوبی رشد کرده و EC و PH بالا را نیز تحمل کرده و نیازی به خاک های غنی ندارد.

روش های تکثیر:

بطور کلی راههای ازدیاد زرشک به قرار زیر است:
1- پاجوش طوقه ای:

زرشک به وسیله پاجوش ازدیاد می‌یابد. همه ساله نهال‌های تازه‌ای از پای بوته‌ها به صورت پاجوش‌ها تولید و رشد می‌کنند پاجوش‌ها از روی طوقه بوجود می آیند و به همین دلیل هم آنها را با جوشهای طوقه‌ای می نامند ازدیاد به وسیله پاجوش مهمترین و متداول‌ترین راه ازدیاد بوته‌های زرشک است. به تناسب قوی یا ضعیف بودن درختچه‌ها بعد از یکسال یا دو سال می توان پاجوش‌های ریشه دار و خوبی به دست آورده و درجای دیگر آنها را کاشت. هنگام جدا کردن پاجوش‌ها از گیاه مادری باید سعی کرد که پاجوش‌ها ریشه‌های زیادتری داشته باشند ازدیاد پا جوش، ازدیادی غیرجنسی است و در ازدیادهای غیرجنسی هر نهال تمام خواص گیاه مادری را تا حدود صد درصد به ارث می‌برد.

2- خوابانیدن:

هرگاه شاخه‌های جوان یک الی دو ساله را در پائیز در خاک بخوابانند نخست ریشه داده و پس از یکسال از جوانه‌هایشان نهال‌هایی به تدریج سر از خاک بیرون می‌آورند این شاخه‌ها را پس از آنکه خوب رشد کرده و قوی شدند از گیاه مادر جدا کرده و در محل نهایی می‌کارند. ریشه‌های زرشک در برابر سرمای هوا خیلی حساس هستند لذا باید پیش از بیرون آوردن نهال‌ها از خاک چاله های 50 × 50 × 50 سانتی متر را آماده کنند، و نهال‌ها را به محض بیرون آوردن از خاک فوراً در چاله‌ها کاشته تا صدمه نبینند. یا آنکه ریشه هایش را به وسیله کمی خاک و یک کیسه پلاستیکی می‌پوشانند.

3- قلمه:

اگر در اسفندماه قلمه، بزنند قلمه ها ریشه داده و رشد می‌کنند و سال بعد یا حداکثر 2 سال بعد قابل کاشت خواهند شد. قلمه‌زدن تنها در بعضی از انواع زینتی موفقیت‌آمیز است و 2 سال بعد نیز قابل انتقال است.

4- بذر:

زرشک دانه‌دار می‌تواند با بذر ازدیاد یابد برای این کار بذر به مدت 2 ماه در گرمای 6 درجه بالای صفر گذاشته و سپس آنرا می‌کارند.

 

زرشک بی‌دانه به روش غیرجنسی و معمولاً به وسیله پاجوش تکثیر می‌شود معمولاً از پاجوش های ۲ تا ۳ ساله که دارای ریشه کافی بوده و در حدود ۶۰ ـ ۶۰ سانتی متر طول دارد، استفاده می‌شود. بهترین زمان جداسازی و کاشت پاجوش ها اواخر آبان و اوایل آذر است. پاجوش‌ها از درختچه‌های شش ساله و مسن تر تهیه می‌شود. انواع دیگر زرشک به وسیله بذر، خوابانیدن، پیوند و قلمه‌زدن تکثیر می‌شوند.

کاشت

نهال‌های زرشک را در اواسط پائیز بعد از برداشت محصول و پس از اینکه زمین را آماده کرده‌اند، می‌کارند برای آماده کردن زمین کودهای ضروری (شیمیایی- دامی) را به خاک اضافه نموده سپس شخم نیمه عمیق می‌زنند. آنگاه چاله ها را دراندازه 50 × 50 × 50 در سانتی متر حفر کرده و طبق روال کار یک مشت کود فسفره و ازته داخل هر چاله به طور یکنواخت هنگام خاک ریزی برای کاشت نهال با خاک مخلوط می کنند در بعضی از مناطق که سرمای زمستانی شدید دارند هنگام خاک ریزی مقداری کاه هم داخل چاله می‌ریزند تا ریشه‌های بسیار حساس به سرمای نهال، یخ نزنند.

باغهای زرشک روی فرم های منظم یعنی مثلثی یا مربعی و یا مستطیلی با فاصله 4×4 متر یا 5×5 متر و 7×7 متر احداث می‌کنند.کاشت نهال‌های زرشک در اوایل بهار نیز امکان پذیر است ولی احتمال گرفتن درختچه‌ها در پائیز بیشتر است چه ریشه‌ها زمان بیشتری برای رشد در اختیار دارند.

كوددهی

قبل از کاشتن نهال کود پوسیده حیوانی 70 تن در هکتار- کود ازته به صورت N حدود 100 کیلو در هکتار کود فسفره به صورت P2O5حدود 100 کیلو در هکتار- کود پتاس به صورت K2O حدود 50 کیلو در هکتار به خاک اضافه نمود که پس از اضافه‌کردن این کودها بر روی خاک با یک شخم عمیق کودها را به داخل خاک می‌فرستند تا در دسترس ریشه‌ها قرار گرفته و مورد استفاده آنها قرار گیرد. با وجود غنی بودن خاک‌های ایران مرکزی از کود K2O باید هر سال کود پتاسی را به زمین داد چون زرشک و میوه‌هایش نیاز مبرمی به آن دارند در سالهای بعد هم هر ساله کودهای فوق الذکر به همین مقدار و نصف کود حیوانی را به باغ زرشک داده و تنها به کمک رتیواتور باید آنها را به داخل خاک می‌فرستاد.

کودهای معدنی را به صورت کودهای برگی در مواردی که آبیاری به وسیله باران مصنوعی انجام می‌گیرد نیز به بوته‌های زرشک می‌توان داد چون برگ‌های زرشک قادرند آب و مواد یا کودهای محلول در آب را هم جذب کنند. مشروط بر اینکه کمتر از یک درصد باشد غلظت‌های بیشتر از آن باعث سوخت برگ‌ها و در نتیجه از بین رفتن بوته‌ها می‌شوند. کودسبز در صورت وجود آب کافی و امکان آبیاری بسیار مفید بوده و مثل کود حیوانی قادر است که خواص فیزیکی خاک را بهتر کند.از جمله گیاهانی که برای کودسبز توصیه می‌شوند عبارتند از: شبدر برسیم ، انواع چغندرها و هر نوع گیاهی که تولید برگ را زیاد می‌کند، هستند.

داشت

بعد از کاشت نهال‌ها مراقبت‌های لازم را باید انجام داد و بهترین این مراقبت‌ها آبیاری در نقاط کم باران است که زمانی باید انجام گیرد که گیاه بدان نیاز دارد. پس از رشد کامل و در زمان بازدهی نیز همین موضوع باید با دقت رعایت شود تا گیاه بتواند قدرت بازدهی خود را بخوبی نشان دهد.

از دیگر مراقبت‌ها هرس و مبارزه با بیماریها و آفات می‌باشد. هرس : در هرس به بریدن شاخه های خشک شده و بیمار قناعت می شود با توجه به اینکه زرشک تنها روی شاخه‌های پارساله میوه می دهد و هر شاخه هم تنها یکبار در زندگی به میوه می‌نشیند تصور می‌رود که هنگام برداشت محصول بهتر است که شاخه‌های میوه‌دار را با میوه‌اش به وسیله قیچی باغبانی هرس کرد تا شاخه‌ای که از لحظه دادن محصول بی‌فایده روی درختچه باقیمانده و قسمتی از غذای شاخه‌هایی را که سال بعد باید محصول بدهند به سمت خودش جذب می‌کند، حذف شود و در نتیجه غذای بیشتری در اختیار شاخه‌های محصول دهنده سال بعد قرار گیرد تا بتواند در سال بعد محصول زیادتری بدهد.

بریدن پاجوشها از پای بوته‌ها به منظور ازدیاد درختچه‌ها نیز خود نوعی هرس است. هرس درختچه‌های زرشک را در فصلهای پائیز و زمستان باید انجام داد. هدف از هرس در سالهای نخست فرم دادن به درختچه است که معمولاً دارای چند تنه است. از سال چهارم به بعد که کم کم دوران باردهی بوته زرشک آغاز می شود آنرا معمولاً مثل سندان هرس می‌کنند به همین دلیل آنرا هرس سندانی می‌نامند چون از دور به شکل سندان است چنانچه هرس مرتب همه ساله و به طور صحیح انجام نگیرد مقدار محصول کاهش می‌یابد.

 آفات و بیماری‌های زرشک

بیماری‌ها و آفات: آفات زرشک حشرات جونده و مکنده و همچینن قارچ‌ها هستند که به وسیله حشره کشها و قارچ کشها با آنها مبارزه می‌شود. بیماری‌های و انگلهای مهم زرشک بقرار زیر است:

1- زنگ سیاه گندم pucchinia gramini را می‌توان نام برد لازم به ذکر است زرشک میزبان حد واسطی برای زنگ سیاه که یکی از بیماریهای صعب العلاج گندم است می‌باشد این قارچ یک دوره زندگی خود را روی زرشک می‌گذراند. لذا همیشه باید سعی کرد که محل زرشک کاری از مزارع گندم دور باشد تا اسپورهای قارچ بر روی بوته‌های گندم انتقال نیابند. بعضی از شرایط جوی مثل رطوبت و گرما نیز می توانند به این بیماری شدت دهند. رعایت تناوب زراعی از شدت بیماری در گندم می‌کاهد.
2- سفیدک سطحی زرشک
3- شته زرشک (یکی از مهمترین آفات)
4- پروانه انگشتری
5- مگس گیلاس
6- پروانه ابریشم باف ناجور

مهم‌ترین آفت زرشک بی‌دانه در جنوب خراسان زنبور سرشاخه خوار است. این آفت بیشتر توسط پاجوش‌های آلوده گسترش می‌یابد. حشره ماده روی شاخه‌های سبز و نرم و پاجوش‌های نورسته تخم ریزی می‌کند. لاروها پس از خروج از تخم از شاخه‌ها تغذیه می‌کنند. پروانه برگ خوار، کنه دو نقطه‌ای، گوشخیزک و شپشک بنفش زیتون از زمره آفت‌های دیگر زرشک بی‌دانه اند.

عدم تغییر رنگ میوه، چروکیده و خشک شدن میوه، جارویی شدن، کتابی شدن شاخه‌ها، لکه‌لکه‌شدن پشت برگ‌ها و خشکی و زوال درختچه از زمره بیماری‌های شایع در زرشک بی‌دانه است.

زمان برداشت و روش‌های برداشت

 نهال‌های زرشک در سن 3 تا 4 سالگی محصول دادنشان را شروع می‌کنند. بهترین زمان برداشت وقتی است که دانه های زرشک کاملاً یکنواخت قرمز شده باشند و این معمولاً اوایل پائیز است. برداشت آن با دست به دلیل وجود خارهای فراوان در بوته، دشوار است. آبانماه معمولاً زمان برداشت محصول زرشک است در صورتیکه بارانهای پائیزی اجازه دهند هرچه دیرتر محصول را برداشت کنند بهتر است زیرا میوه شیرین تر و خوشمزه تر می‌شود. میوه نارس کمی گس است.

برداشت زرشک به دلیل نازکی پوست میوه و همچنین وجود خارهای فراوان و تراکم شاخه ها یکی از دشوارترین و پرهزینه ترین مراحل تولید زرشک است که در حال حاضر از روش خوشه چینی (چیدن خوشه ها با دست)، روش بریدن ضربه ای (برداشت بهوسیله ضربه زدن به شاخه ها)، روش شاخه بر (بریدن شاخه های حامل خوشه های میوه)، روش تلفیقی (تلفیقی از روش شاخه بر و ضربه ای) و سیستم برداشت مکانیکی استفاده می شود. فرآوری و بسته بندی زرشک بی دانه در بیشتر کشورها از زرشک در حد یک گیاه دارویی و زینتی استفاده می‌شود و میوه آن به عنوان یک محصول قابل فرآوری یا مصرف به دنیا معرفی نشده است. عمده‌ترین شکل تهیه و ارائه این محصول، زرشک خشک است که عمدتاً در جنوب خراسان تولید می‌شود.

در حال حاضر بخش اعظم میوه زرشک به صورت سنتی خشک می‌شود.

در دو روش برداشت خوشه‌ای و ضربه‌ای زرشک‌های جمع آوری شده درون کیسه یا کارتن های مقوایی و چوبی ریخته شده و به محل خشک‌کردن که معمولاً پشت‌بام‌های کاهگلی یا آسفالتی خانه هاست منتقل می‌شود. زرشک در شرایط مناسب در زیر آفتاب پاییزی طی ۱۵ ـ ۱۰ روز به رطوبت مطلوب رسیده و خشک می‌شود. در روش برداشت شاخه بر، شاخه ها به محل خشک کردن منتقل می‌شوند. برای خشک کردن شاخه ها ازمحل های سرپوشیده یا انبار استفاده می‌شود. این انبارها به داربست های چوبی ـ فلزی مجهز بوده که شاخه ها از آنها آویزان می‌شوند. میوه تازه زرشک بسیار حساس بوده و عمر انبارمانی چندانی ندارد.

دو عامل در خشک کردن میوه زرشک نقش اساسی دارد.

انتقال گرما از منبع حرارتی به میوه و انتقال آب یا بخار از درون میوه به سطح و دور کردن بخار از سطح میوه است. بهترین روش خشکانیدن زرشک استفاده از خشک کن های صنعتی متناسب با نوع میوه است. پس از خشکاندن بوجاری ثانویه که عبارت است از گرفتن اضافات همراه زرشک خشک شده مانند دم، کاه، شن، میوه های پوک و غیره انجام می‌شود. و سرانجام محصول نهایی درجه بندی و در بسته هایی از جنس پلاستیک های پلیمری بسته بندی و به بازار عرضه می‌شود.

 زرشک در چهار سال اول محصول زیادی نمی‌دهد. از سال پنجم نخستین محصول نسبتاً اقتصادی آغاز می‌شود، در سال هفتم میانگین محصول زرشک به 2 تن در هکتار می‌رسد. با بالا رفتن سن درخت مقدار محصول درختچه‌های زرشک نیز زیادتر می‌شود. بیشترین اندازه باردهی آنها از چهارده سالگی شروع شده و تا 25 سالگی ادامه می‌یابد دوره بازدهی زرشک حداکثر تا 85 سالگی است. از هر 4 کیلو زرشک تازه یک کیلو زرشک خشک دست می‌آید. پس از چیدن زرشکها را روی پارچه ریخته و در آفتاب خشک کنند.

منبع: ویکی پدیا – بستانه

درباره نویسنده

مجید داوری

كارشناس ارشد مديريت فناوری اطلاعات علاقه مند به تكنولوژی، اينترنت و نرم افزار

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

یک × 1 =